تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم

اغلب ما حداقل یک بار نام جاده ابریشم را شنیده و حتی در کتاب‌های دوران مدرسه نیز با آن آشنایی جزئی پیدا کرده‌ایم. از آنجایی که تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم از نظر بازرگانی و همچنین دانش تاریخ و انسان شناسی بسیار مهم است، فهم دقیق این موضوع می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. اگر می‌خواهید با «معروف‌ترین جاده جهان در طول تاریخ» آشنا شده و اطلاعات کامل و دقیقی از آن بدست آورید، با ما در این مقاله همراه باشید.

تاریخچه جاده ابریشم

قبل از هر چیزی باید بگوییم که بکار بردن «جاده» برای این مجموعه از شاه راه‌های بازرگانی صحیح نیست و در حقیقت باید از آن با عنوان «راه‌های ابریشم» یاد کرد؛ اما به دلیل رواج این اصطلاح، ما نیز در این مطلب از آن استفاده می‌کنیم. اگر بخواهیم در مورد تاریخچه احداث جاده ابریشم صحبت کنیم، باید به سلسله هان چین برگردیم. ژانگ چیان (شیان) از این سلسله اقدام به احداث جاده ابریشم کرد و در طول حکمرانی سلسله هان، تکمیل شد. پس از پایان دوران حکمرانی سلسله هان، سلسله تانگ روی کار آمد و تجارت در چین رونق شدیدی گرفت. به دنبال رونق اقتصادی و افزایش فروش و تقاضا در بین محصولات چینی، تجارت در جاده ابریشم نیز رونق گرفت و به مهمترین مرکز تجارت در این کشور تبدیل شد.
در دوران حکمرانی آخرین امپراتوری چین (امپراتوری یوان)، بسیاری از مسیر‌های انحرافی و موانع موجود در میان جاده ابریشم تخریب شد. در آن زمان گذرنامه‌ای ویژه با نام «قرص طلایی» صادر شد که به بازرگانان امکان تجارت راحت‌تر با امکانات ویژه را می‌داد؛ برای مثال آنها می‌توانستند از اسب‌ها، راهنمای سفر و غذاهای متنوع در طول مسیر استفاده کنند. برقراری ارتباطات موثر برای کشورهای حوزه غربی توسط امپراتوری چین و تسهیل در روند تجارت باعث شد که جاده ابریشم، آخرین دوره طلایی رشد و رونق خود را نیز تجربه کند.
دلیل نامگذاری جاده ابریشم
شاید نام جاده ابریشم (Silk Road) برای این مجموعه از شاه راه‌های بازرگانی کمی عجیب به نظر برسد. میان جغرافی‌دانان و صاحب نظران در علم تاریخ، همیشه بحث دلیل نامگذاری این جاده مطرح بوده است. اکثر آنان بر این باورند که شخصی به نام فردیناند ریختوفن، جغرافی‌دان و سیاح آلمانی در سال ۱۸۷۷ این نام را ابداع کرده است. دلیل ابداع این نام هم تنها حمل و نقل ابریشم از چین به کشورهای قاره آسیا و اطراف دریای مدیترانه بوده است.

تاریخچه بازرگانی در جاده ابریشم
معروف‌ترین مسافران جاده ابریشم

تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم شامل نام مسافران مشهور زیادی است که برای تجارت، روابط دیپلماتیک یا تحقیق و تفحص از این جاده عبور کرده‌اند. چند مورد از مهمترین مسافران جاده ابریشم:
• مارکوپولو تاجر و جهانگرد معروف
• بان چائو از مقامات بلند پایه سلسله هان
• ژانگ چیان سفیر امپراتور وو از سلسله هان
مطمئناً تاجران و بازرگانان مهم دوره‌های مختلف از این جاده عبور کرده‌اند اما به دلیل تعدد اسامی، نمی‌توان نام تمامی آنها را که اکثراً در تاریخ اصلی کشورها گمنام هستند، ذکر کرد.

مسیرهای جاده ابریشم

حمل و نقل در جاده ابریشم رونق و گستردگی بسیار زیادی داشته است؛ به گونه‌ای که تجارت میان قاره‌ای در آن زمان با استفاده از این شبکه راهی صورت می‌گرفته است. مجموعه راه‌های جاده ابریشم شامل مسیر‌های مختلفی بود که در اینجا به بیان آنها پرداخته‌ایم:
مسیر شمالی جاده
این مسیر که امروزه از آن با عنوان «جاده ابریشم» در تاریخ یاد می‌شود، مسیری اصلی بود که از روستای توان هوانگ در چین شروع می‌شد. این مسیر با ورود به ولایت کانسو و سپس گذر از ترکستان شرقی، محدوده آسیای شرقی را می‌پیمود. مسیر شمالی جاده ابریشم از مسیر بیش بالیغ، آلمالیغ و اترار به سمرقند می‌رسید. پس از سمرقند و رسیدن به بخارا، از مسیرهای مرو، سرخس، گرگان، نیشابور و صفی آباد می‌گذشت و وارد شهر ری می‌شد. از ری به قزوین، زنجان و سپس اردبیل می‌رسید و سپس با گذر از تبریز، به ایروان وارد می‌شد. پس از ایروان، مسیر شمالی جاده ابریشم در ترابوزان یا بیکی که از بندرهای شام بود، به پایان می‌رسید.
مسیر جنوبی جاده
این مسیر در قسمت جنوبی بیابان مرکزی چین قرار داشت. مسیر جنوبی جاده ابریشم پس از گذشتن از ایالت‌های چین، وارد قرقیزستان می‌شد. در قرقیزستان به اوزکند و سپس اوش می‌رسید که در آن زمان، یکی از مهمترین مراکز تولید ابریشم در جهان بود؛ البته امروزه نیز بزرگترین کارخانه ابریشم جهان در این منطقه قرار دارد. بعد از اوش، به سرزمین‌های فرغانه و سپس سمرقند و بخارا می‌رسید. مسیر جنوبی از بخارا به جیحون، مرو و سپس سرخس می‌رسید و از آنجا به نیشابور، سمنان و سپس شهر ری وارد می‌شد. این مسیر پس از گذشتن از شهر ری وارد قزوین، ساوه، همدان، کنگاور، بیستون، کرمانشاه، قصر شیرین و نهروان می‌شد. با ورود به بغداد، مسیر خود را در کنار رود فرات ادامه می‌یافت و سپس به منطقه حدیثه وارد می‌شد. پس از این، به شهر انکاکیه در ساحل دریای مدیترانه وارد می‌شد که آخرین منزل راه زمینی در مسیر جنوبی جاده ابریشم بود.
جاده ابریشم در ایران

اگر چین را به عنوان مبدا جاده ابریشم در شرق و مناطق اروپایی را به عنوان مقصد غربی در نظر بگیریم، ایران به عنوان یک پل ارتباطی در مرکز جاده ابریشم قرار داشت؛ همین موضوع سبب شده بود که خواه ناخواه، مسیرهای زیادی از جاده ابریشم در ایران قرار داشته باشد. جاده ابریشم در ایران به این صورت کشیده شده بود:
• مسیر اصلی جاده از قسمت شرق ایران وارد خراسان امروزی می‌شده است. پس از ورود به نیشابور، سبزوار و شاهرود، وارد دامغان و سپس سمنان شده و از آنجا به ری و سپس قزوین می‌رسید. پس از رسیدن به انتهای مسیر اصلی جاده ابریشم ایران در قزوین، به دو مسیر فرعی تقسیم می‌شده است.
• مسیر فرعی اول از قزوین به سمت شمال غرب کشور یعنی اردبیل و تبریز و سپس ایروان می‌رفت.
• مسیر فرعی دوم از قزوین به سمت غرب کشور یعنی همدان، کرمانشاه، قصر شیرین و سپس بغداد می‌رفت.
سیاست ایران در جاده ابریشم
ایران به عنوان یک عامل تاثیر گذار بر تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم شناخته می‌شود. بدون شک ایران در دوران اوج تجارت جاده ابریشم، یکی از مهمترین مناطق تاثیر گذار بر صادرات جهانی بود؛ از همین رو، سیاست‌های خاص ایران در جاده ابریشم بسیار اهمیت دارد. مهمترین این سیاست‌ها:

تاریخچه معماری جاده ابریشم
اخذ حقوق گمرکی

یکی از منابع مهم درآمد در ایران، اخذ حقوق گمرکی از تجاری بود که جاده ابریشم را برای حمل و نقل کالا خود انتخاب کرده بودند. از آنجایی که ایران تقریباً در میانه راه اصلی جاده ابریشم قرار داشت، بازرگانان زیادی برای حمل و نقل کالا در جاده ابریشم از مناطق ایران می‌گذشتند. همین موضوع سبب شده بود که اخذ حقوق گمرکی به یکی از سیاست‌های مهم و البته سود آور ایران تبدیل شود.

کاهش توان رومی‌ها

امپراتوری بیزانس به عنوان یک جبهه رقیب برای ایران به شمار می‌رفت. قدرت ایران در جاده ابریشم بسیار زیاد بود و همین موضوع باعث شد تا سیاست ایران در مقابل رومی‌ها تحت تاثیر این قدرت قرار گیرد. در آن زمان، ابریشم حکم ارز را داشت و حتی از طلا و جواهر نیز با ارزش‌تر بود. از آنجایی که بخش بزرگی از تجارت جهانی ابریشم در جغرافیای ایران اتفاق می‌افتاد، حاکمان و سیاست مداران ایران در قیمت گذاری ابریشم نقشی مهم ایفا می‌کردند. آنها همواره قیمت ابریشم را بالا می‌بردند تا از این طریق، امپراتوری بیزانس را تضعیف کنند و طلا و جواهر بیشتری از آنها بگیرند.

کسب ابریشم بیشتر

همانطور که گفته شد، ابریشم به عنوان یک کالای با ارزش در آن زمان حکم ارز را داشت؛ از همین رو همیشه تقابل تنگاتنگی بر سر بدست آوردن میزان بیشتری ابریشم میان کشورها بود. ایران به عنوان یک پل ارتباطی در میانه جاده، مقداری از حق گمرکی یا حقوق چاپارها و پیک‌های خود را به صورت ابریشم دریافت می‌کرد. این عمل به عنوان یک سیاست خارجی و داخلی در ایران شناخته می‌شد.

نقشه تاریخچه جاده ابریشم
کاروانسراهای ایران در جاده ابریشم

جاده ابریشم با طول ۸۰۰۰ کیلومتر، به مدت ۱۷۰۰ سال مهمترین شبکه راه‌های تجاری برای حمل و نقل کالا در جهان شناخته می‌شد. بخش مهمی از این راه‌ها در ایران قرار داشت؛ از این رو کاروانسراهای مختلفی برای اقامت تاجران و بازرگانان جهانی در ایران به وجود آمده بود. در این کاروانسراها علاوه بر محیط اقامتی، ویژگی‌ها و خدماتی لحاظ شده بود تا سفر تجاری را برای مردمان آن زمان بسیار آسان‌تر کند؛ به عنوان مثال چاپارخانه، اصطبل، حمام، آب شرب، بار انداز، قنات، انواع حجره‌ها و دکان‌ها. چند نمونه از مهمترین کاروانسراهای ایران در ادامه معرفی شده است:
کاروانسراهای میاندشت
مجموعه کاروانسراهای میاندشت به عنوان بزرگترین کاروانسرای ایران در مسیر جاده ابریشم شناخته می‌شود که ظرفیت اقامت برای ۲۰ هزار مسافر را داشته است. این مجموعه در ۳۵ کیلومتری میامی در جاده تهران-مشهد قرار دارد و جزو مهمترین مراکز اقامتی ایران در سه دوره تاریخی محسوب می‌شود.

رباط شرف

رباط‌ها اغلب برای اهداف نظامی استفاده می‌شدند اما پس از تثبیت امنیت، از آنها به عنوان کاروانسرا برای اقامت تجار بهره برداری می‌شده است. از مهمترین رباط‌های ایران در مسیر جاده ابریشم می‌توان به رباط شرف اشاره کرد که قدمت آن به دوره سلجوقیان بر می‌گردد. این رباط در جاده مشهد سرخس قرار دارد و امروزه به عنوان یک منطقه تاریخی، مورد توجه بازدید کنندگان قرار گرفته است.

دیر گچین

دیر گچین به عنوان «مادر کاروانسراهای ایران» شناخته می‌شود. این کاروانسرا در مسیر جاده تاریخی ری- قم قرار دارد و از مهمترین کاروانسراهای مسیر جاده ابریشم است. قدمت دیر گچین به زمان ساسانی و اردشیر بابکان بر می‌گردد؛ شاید از این رو به آن «کِرد شیر» هم می‌گویند. در این کاروانسرا امکانات متعددی برای اقامت هر چه آسان‌تر بازرگانان لحاظ شده بود؛ از جمله حمام، توالت، آسیاب، فضاهای دامی، اصطبل، آب شرب.
در جاده ابریشم چه چیزهایی منتقل می‌شد؟

تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم نشان می‌دهد که این جاده طی سالیان طولانی مرکز انتقال کالا و برقراری روابط تجاری میان قدرت‌های مهم آن دوران بوده است. به دلیل رونق زیاد این جاده و همچنین رواج طولانی مدت آن، علاوه بر کالا، آداب و رسوم و همچنین فرهنگ کشورها نیز منتقل می‌شده و از این جهت، جاده ابریشم نقش مهمی در انتقال فرهنگی داشته است. در اینجا به این موارد پرداخته‌ایم:
کالاهای تجاری از شرق به غرب
چین به عنوان مبداء جاده ابریشم در شرق جهان، یکی از مهمترین قدرت‌ها در حمل و نقل کالا در جاده ابریشم بود. کالاهای مهمی از جمله ابریشم، چای، انواع ادویه‌جات، سنگ‌های قیمتی، رنگ، کاغذ، باروت، انواع عطر، ظروف چینی و سایر لوازم مصرفی از چین و شرق جهان به کشورهای غربی و اروپایی منتقل می‌شد. علاوه بر ابریشم، کاغذ به عنوان یکی از اقلام صادراتی مهم چین به کشورهای غربی، سود بسیار خوبی برای این کشور به همراه داشت.

کالاهای تجاری از غرب به شرق

از آنجایی که روابط تجاری متقابل و همچنین نوع کالا به کالا در آن زمان رواج بسیار زیادی داشته، کشورهای حوزه غربی نیز اقدام به صادرات کالاهای خود به مناطق شرقی و مبداء جاده ابریشم می‌کردند. اسب، زین اسب، انواع میوه، عسل، انواع حیوانات بومی، پتو، فرش، لباس‌های پشمی، خز و پوست حیوانات، انواع سلاح و ملزومات نظامی، طلا و نقره، منسوجات و برده از جمله مهمترین اقلام صادراتی غرب به شرق بودند که از طریق جاده ابریشم منتقل می‌شدند.

فرهنگ و آداب و رسوم

همانطور که گفته شد، به سبب طولانی بودن راه و همچنین گستردگی آن در تاریخ و مناطق جغرافیایی آن زمان، جاده ابریشم نقش مهمی در انتقال فرهنگی کشورها به یکدیگر داشت. از آنجایی که ایران در میانه راه جاده ابریشم قرار داشت، کاروان‌های مختلف جهان مجبور بودند از مناطق ایران گذر کنند؛ به همین ترتیب با عبور از روستاهای کشور، فرهنگ و آداب و رسوم خود را وارد ایران می‌کردند. برای مثال اعتقادات بوداییان و هندو‌ها، مسیحیت و همچنین انواع آداب و رسوم کشورهای شرقی از طریق جاده ابریشم وارد ایران شد.

بیماری‌ها

یکی از زیان‌هایی که در تاریخچه حمل و نقل در جاده ابریشم همیشه مورد بررسی قرار گرفته، انتقال بیماری‌های واگیردار به کشورهای دیگر در جهان است. طاعون به عنوان یک بیماری مسری و خطرناک در عصر باستان، از طریق شاه راه‌های جاده ابریشم از چین وارد مدیترانه و ایران شد و افراد بسیار زیادی را به کام مرگ کشاند. رواج طاعون در کشورهای مختلف از طریق جاده ابریشم یک موضوع متداول و البته دردناک بود و جلوگیری از آن به دلیل اهمیت حمل و نقل بین المللی عملاً ناممکن به نظر می‌رسید.

پایان تجارت در جاده ابریشم

همانطور که گفته شد، این جاده به مدت ۱۷۰۰ سال مهمترین شاهراه‌های تجاری در جهان را دارا بود و کشورهای بزرگ و قدرتمند، تجارت خود را همواره از این جاده انجام می‌دادند. با ورود به قرن ۱۴ میلادی، به مرور زمان از میزان محبوبیت این جاده کاسته شده و تجارت جهانی سمت و سوی دیگری به خود گرفت. دلایل زیادی باعث پایان یافتن تجارت در جاده ابریشم شد؛ از جمله:

• گسترش روز افزون تولیدات در کشورهای دیگر
• تولید ابریشم در اروپا و کاهش ضرورت وارد کردن این کالا از چین
• گسترش تکنولوژی و استفاده از آن در صنایع مختلف کشورهای جهان
• کاهش تقاضای جهانی خرید ابریشم یا ظروف چینی از این کشور
• تبدیل شدن ایتالیا به یکی از بزرگترین صادر کنندگان ابریشم در اروپا

تمامی این دلایل و نکات باعث شد تا در پایان قرن ۱۴ میلادی، سلسله مینگ چین دستور توقف تجارت در جاده ابریشم را صادر کند. در حقیقت هرچه از دوران پیش از میلاد به سمت قرون وسطی نزدیک‌تر می‌شویم، می‌بینیم که محبوبیت جاده ابریشم در میان تجار جهانی سیر نزولی به خود می‌گیرد.

جاده ابریشم جدید

 

با هدف ایجاد تحول در صادرات چین به کشورهای دیگر حوزه شرق و غرب جهان و همچنین ایجاد مسیری برای واردات کالا از کشورهای مختلف در ۱۶ می ۲۰۱۷ با حضور رهبران ۳۰ کشور جهان در چین افتتاح شد. جاده ابریشم جدید امکان تجارت جهانی را برای کشورهایی که در مسیر این شاهراه‌ها قرار گرفته‌اند، میسر می‌سازد. کشور ما ایران هم در این مسیر قرار دارد و حمل و نقل بین المللی از طریق جاده ابریشم در کشور قابل انجام است. این جاده ابتدا از سمت خراسان وارد کشور شده و با ورود به بخش میانی، از یزد می‌گذرد. پس از گذر از اصفهان، وارد تهران شده و طی مسیری، از گیلان می‌گذرد. در نهایت با ورود به زنجان و سپس منطقه آذربایجان شرقی، از شمال غرب کشور خارج می‌شود.

طرح یک کمربند-یک جاده جاده ابریشم چین

این طرح در سال ۲۰۱۳ پس از به قدرت رسیدن شی جین پینگ (رئیس جمهور وقت جمهوری خلق چین) پیشنهاد شد. طرح یک کمربند-یک جاده که هم اکنون بیش از ۱۳۰ کشور جهان از آن استقبال کرده‌اند، شامل پیشنهاد‌هایی برای ایجاد زیرساخت‌ها جهت توسعه دو مسیر با عناوین «کمربند اقتصادی ابریشم» و «راه ابریشم دریایی» است. این مسیر که از سه بخش شمالی، مرکزی و جنوبی تشکیل شده است، به کشورها امکان تجارت آسان‌تر و کم هزینه‌تری می‌دهد. ایده و پیشنهاد دولت شی جین پینگ در مورد احداث راه ابریشم جدید، ۶۵ کشور را در مناطق مختلفی از جهان در بر می‌گیرد؛ در این میان، بیست کشور جزو مهمترین کشورها در مسیر جاده ابریشم جدید وجود دارند که کشور ما ایران، دوازدهم است.

new silk road
تحولات جاده ابریشم در دوران معاصر

اگرچه میزان محبوبیت جاده ابریشم در دوران معاصر تاریخ ما قابل مقایسه با عهد باستان و دوران پیش از میلاد نیست، اما می‌توان گفت که به عنوان مجموعه‌ای مهم از شاهراه‌های تجاری، جاده ابریشم در میان جهانیان بسیار قابل احترام است. رخدادهای معاصر در پیشرفت یا پسرفت این جاده و تجارت جهانی از طریق مسیر‌های آن بسیار موثر بوده‌اند؛ در اینجا به چند مورد از این رخدادها اشاره کرده‌ایم:

تشکیل حزب کمونیست چین

پس از آنکه حزب کمونیست چین تشکیل شد، در سال ۱۳۱۳-۱۳۱۴ هجری شمسی، راهپیمایی‌های بزرگ دهقانان و مبارزات این حزب با مشکلات و موانع داخلی، چین با مقاومت بیشتری در مقابل حملات ژاپن رفتار می‌کرد. چین با دریافت تسلیحات نظامی از شوروی، می‌توانست سطح مقاومت خود را افزایش دهد؛ به همین دلیل اکثر کامیون‌های نظامی حامل تسلیحات از جاده قدیمی ابریشم و در امتداد آمودریا پیش می‌رفتند. استفاده استراتژیکی از جاده تجاری ابریشم برای حمل و نقل نظامی، نامی جدید را در آن دوران بر این جاده نهاد؛ بزرگراه سرخ.

مرمت جاده توسط چین

دولت چین در دهه ۸۰ میلادی کوشید تا قسمت‌هایی از جاده ابریشم را برای احیای صنعت جهانگردی خود مرمت و بازسازی کند. این موضوع سبب افزایش کیفیت جذب جهانگردان به چین برای دیدن این جاده گردید و نقش مهمی در شناساندن تاریخ جاده ابریشم به جهانگردان داشت. همزمان، وضعیت در افغانستان به نوعی برعکس پیش می‌رفت؛ از آنجایی که این کشور درگیر جنگ داخلی بود، بسیاری از جاذبه‌های مهم و تاریخی جاده ابریشم در این کشور مثل مجسمه بوداییان در بامیان تخریب و نابود شدند.

فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی

در سال ۱۳۷۰ و ۱۹۹۱ میلادی، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی شاهد باز شدن دریچه‌ای جدید به روی صنعت تجارت جهانی بودیم. اتحاد جماهیر شوروی با تجزیه شدن به چندین کشور، اتفاقی خوب را برای جاده ابریشم رقم زد و باعث باز شدن بخش مرکزی جاده به روی تجارت جهانی و بین المللی با غرب شد.

تلاش دولت‌ها و سازمان‌های جهانی برای جاده

همانطور که گفته شد، جایگاه جاده ابریشم در تاریخ جهان بسیار والاست و به نوعی از آن با نام معروف‌ترین جاده در تمام طول تاریخ یاد می‌کنند. جایگاه برتر این جاده و البته گستردگی آن در سطح کلان قاره‌ای سبب شد تا دولت‌های ذی نفع و همچنین سازمان‌های جهانی مثل یونسکو، تلاش بیشتری برای ارتقاء جایگاه جاده ابریشم انجام دهند. در سال ۱۹۷۷-۱۹۸۸ سازمان یونسکو طرحی را با نام «مطالعه جامع جاده ابریشم» اجرا کرد. همچنین بیانیه جاده ابریشم در سال ۱۹۹۴ با حضور ۱۹ کشور در ازبکستان صادر شد. علاوه بر اینها، دو اجلاس با حضور رهبران کشورهای ذی نفع در جاده ابریشم برگزار شد؛ اولین اجلاس در چین و در تاریخ ۱۳۷۵ هجری شمسی و دومین اجلاس هم در ۱۳۷۶ در تهران برگزار شد. تک تک این اجلاس‌های بزرگ و همچنین طرح سازمان جهانی یونسکو، نقش مهمی در ارتقاء جایگاه جاده ابریشم میان جهانیان داشت.

سما مروارید آسیا ©1400 کلیه حقوق محفوظ است.
Developed By Ali Dehbozorgi for Sama Morvarid Asia  Intl Transportation Co. LTD

حداقل 4 کاراکتر